تبلیغات
امیرالمومنین - خداشناسى در نهج البلاغه ( قسمت اول )

خداشناسى در نهج البلاغه ( قسمت اول )

ارسال شده توسط رسول گ.م | در یکشنبه 8 بهمن 1391 | نظرات ( )

وبلاگ امیرالمومنین - Www.Alimola.Mihanblog.Com


خداشناسی از نكات مهم زندگی هر فرد در زندگانی به شمار می آید و در آیات قرآن و روایات ائمه اطهار (علیهم السلام ) تاكید بسیاری بر آن شده است امروز بر آن شدیم تا در دو پست با گوشه ای از مطالب درج شده راجع به مبحث خداشناسی در نهج البلاغه صحبت نماییم.
در نهج البلاغه از امكان شناخت نسبى خداوند سخن رفته است . این معرفت دو راه دارد: اول آگاهى از محدودیت و خطاهاى كه در بعضى روشهاست كه اینها عبارتند از وهم ، وسایل و ادوات ، حواس و تجارب . دوم راههایى كه (بطور نسبى ) مى توان خدا را شناخت و اینها عبارتند از: نشانه هاى او، صفت و ساخت او ، تدبیر او، اندازه گیرى هاى او، فطرت و فسخ تصمیم انسانها (فسخ عزائم ). این شناختن گرچه بس قلیل است ، اما به اقتضاى قرآن ، نهج البلاغه نیز به تفكر و نظر بسیار توجه كرده است .
صفات خداوند حد ندارد به عبارت دیگر وصف خالصانه ، نفى صفات از اوست ، هر صفتى غیر از موصوف است و هر موصوف غیر از صفت . از خداوند باید صفاتى چون كیفیت ، تشبیه ، تمثیل ، حلول و امكان ، تجسیم ، كثرت ، معلولیت و تجزى را تنزیه كرد. هر گاه خدا را با صفات محدود كننده وصف كنیم به معنى محدود كردن خدا در چارچوب امكان است . امكان ازلیت خدا را نفى مى كند. كلمه الله به دو معنى است . اول اینكه از ریشه اله یعنى معشوق و دوم از ریشه وله به معنى مایه حیرانى است . مگر بدان مقدار كه خدا خواسته است و خدا توقیف كرده ، یعنى صفات و اسماء خدا توقیفى اند موقوف بدان اوصاف و اسماء كه خود فرموده است .
صفات خدا با اوصاف ذاتى (ثبوتیه ) و سلبیه و صفات فعل دسته بندى و بیان مى شود. صفات ثبوتیه یا ذاتى ، صفاتى است كه عین وجودند و از او جدایى ناپذیرند. مثل علیم ، قدیر، كریم ، رحیم ، ودود، بصیر، خبیر. این صفات ذاتیه خدا بدون ادوات و حواس و جوارح ، بدون اكتساب ، بدون اخبار و بدون آنكه مسبوق بر عدم باشد، عالم را در احاطه خود دارد و هیچ چیز مانع و حجاب آن نیست و نهایت ندارد. پس در حس و لمس (استلام ) نمى گنجد. همچنین خداوند در عدد نمى گنجد زیرا عدد (حتى بى نهایت ) مستلزم دور و نیز تكرر است . پس احدى است كه تفسیر عددى نباید كرد. خدا همچنین واحد است یعنى مثل و همتا ندارد .
اولیت خدا، ابتدا ندارد بر هر آغازى مقدم است . همچنین خداوند ابدیت دارد یعنى خاتمه و پایان ندارد. خدا بر همه چیز احاطه دارد و حركت نیاز ندارد و زمان كه ناشى از حركت است در ید قدرت خداست .
خداوند زوال ناپذیر و پاینده است (قیوم ) نیز عین عدل و قسط و حلیم است . خداوند ظاهر و باطن است یعنى هیچ پرده اى او را مستور نتواند داشت و در عین حال در باطن هاست . و حواس و مشاعر ما نیست كه او را درك مى كند با همه چیز قرین است اما نه با تماس . خداوند غنى است ، نه مستغنى (مستغنى ، مبرى از عدم غنى است (.
صفات فعلى
صفات فعلى به معنى فاعلیت ابزارى و آلى نیست . او خالق ، فاطر، بارء (بارى )، مصور، صانع ، جاعل و بدیع ، مبتدع ، منشى ، رازق و...است .
دامنه صفات فعل خدا گسترده است . بارى بودن به معنى خلق موزون و خلق نقشه دار و یا تصویر خلقت است . خدا جاعل است یعنى به معنى جاسازى است كه حاكى از احسن بودن خلقت است .
جنبه تربیتى
در بحث خداشناسى نهج البلاغه ، قسمتهایى كه نقل خواهد شد به طور عمده محتواى تربیت را تشكیل مى دهد. با تعمق در معانى پر دامنه این بخش مى توان به دلالت هاى بینشى و روشى نیز توجه كرد. زیرا همچنانكه آلفرد مورث و ایتهد هم در عصر جدید توجه كرده است . عالم و آدم داراى نظامات و حركاتى است كه خدا محور آنست . در اسلام محوریت به عبد شدن ، مؤ من شدن ، متقى شدن ، فلاح ، فوز، رضوان و قرب الهى مى انجامد. خدا مبداء و مقصد ارزشها و دانشهاست . اسامى و صفات خدا كه ذكر شد ابعاد بى انتهاى دانش و ارزش را باز نمایاند و البته بشر نیز بنابر لطف الهى ، قبسه اى نصیب برده است . آثار تربیتى اعتقاد به خدایى كه نهج البلاغه را (با الهام از قرآن مجید) مطرح مى كند پر دامنه و عمیق و نافذ و اثر گذار است و امكانات نظرى الهام بخش و دلالات تربیتى نهج البلاغه را نشان مى دهد. اعتقاد به چنین خدایى ، روح آدمى را اشباع مى كند. چنین خدایى سزاوار هر گونه عبادت و حاصل عبادت بندگى و بندگى خدا عین آزادى است (من از آن روز كه در بند تواءم آزادم ) با چنین خداى شنوا و دانا و زنده ابدى و ازلى و قیوم و مالك و رحیم انسان چه جاى آن دارد كه فرار كند یا امید خود را از دست بدهد یا بر خدا پیشى بگیرد. بدین گونه ، پرواى از خدا، كه اساس حكمت ، تفكر، استنباط، شهود و ادراك و نظر، (دیدن و تواءم با تعمق ) گوشه هایى از نظم تربیتى نهج البلاغه روشن مى شود.
حضرت على (ع ) ما را هشدار مى دهد كه به ناتوانى خود در برابر صفات الهى اقرار كنیم . چه بسیار توهماتى كه اهل اندیشه در طول تاریخ داشتند و عالم و آدم را محدود و مسدود مى شمردند و حضرت اعلام و افشاء مى كند كه شمارندگان در شمارش نعمتها درمانده اند یعنى كه از این گونه نظام سازیهاى نظرى كم دامنه دست بردارید.
هر چند كه حضرت على (ع ) عجز آدمى را برملا مى كند اما از آنسوى این سخن ، به امكانات بس وسیع مادى و نعمات براى آدمى اشاره مى كند. از جمله اینكه افق خوشایندى است فراروى تربیت آدمى .
فرقه و نحله ها و مسالكى كه در مرزهاى پیش ساخته متوقف شدند و نظام هاى بسته و تمامت گرا (توتالیته ) پرداختند از تموجات و تنوعات احوال آدمى غافل بودند و نظام هاى تربیتى و اجتماعى و سیاسى جبار ساختند غافل از آنكه فقط خداست كه به همه حدود و پایان جریان آنها تسلط دارد (علم تفصیلى ) چنین است كه مى فرماید بنیاد و آغاز دین شناخت است . این شناخت اساسى است محكم . و فقط بنیاد علوم و معارف و فنون نیست . بلكه بنیاد اخلاق و رفتارها و كنشها نیز هست . اگر توحید را معنى كنیم هم وحدت و هم احدیت خدا و هم تلائم قوانین عالم (و نه تزاحم آنها) مطرح مى شود. اینها مقدمه اخلاص است (در برابر تجسم و حلول و نیز شوب(

تلائم قوانین عالم نیز از آفاق خوشایند فرا روى اخلاق ، علم و تربیت است .
خداوند كه خود صمد است . در عین حال عالم پر از غوغاى اوست با جهان و انسان رابطه احاطه ، نورى ، (سوره نور - آیه نور) و رابطه قیومى و رابطه معیت و صانعیت و مالكیت مطلقه و رابطه حفظ با عالم دارد. یعنى دست از عالم نمى كشد. رابطه خدا رب و مربوبى ، رابطه عبودیت و رابطه خالقیت است . خلقت خدا، خود نشانه جود است .

من نكردم خلق تا سودى كنم

خلق كردم من كه تا جودى كنم


خلقت آدمى و نسبت و اضافه تشریفى دمیدن روح الهى در آدمى نیز از نشانه ها و ظهورات اكرام آدمى است . نزدیك تر بودن خدا به انسان از رگ گردن نیز هم ظهور اكرام آن و هم معیت و حضور روحانى دائم است . كه البته باید در همه این رابطه ها قدوسیت و تنزیه را در نظر داشته باشیم . علم و احاطه خدا بر جهان و انسان چنین است و جاى آنست كه از فرشتگان هم تنزیه و توحید را بیاموزیم . هستى انسانى كه در برابر جاودانگى و جلالت خداوند هیچ است با توضیح و اقناع و دعوت و پندار زدایى و تذكر و اصل حكمت در این بخش مختصر از نهج البلاغه بكار رفته است از هیچ به هدف شایسته اى امیدوار مى شود كه آغاز فلاح ، فوز،
رضوان ، و قرب تواند بود. حضور دائم و ازل و ابد خدا بر امكان ، خود از آفاق دلنواز تربیت است و ضمنا نشانگر اینكه همه حال و همه جا و به گونه هاى مختلف امكان امتحان و افتنان و بلا و تمحیص هست .
الحمدلله الذى لا یبلغ مدحته القئلون
 حمد و سپاس خداوندى را سزاست كه همه گویندگان از مدح و ثناى او عاجزند. این عظمت حیرت انگیز در صحنه هاى گسترده و گسترش پذیرى هستى و این همه فضایل والایى ها در موجودى محدود چون انسان ، آیا با ستایش و سپاس پیمودنى هست ؟ آیا ستایش ستایشگران قطره اى در برابر عظمتى بى پایان نیست .
(در اینجا دیدگاه جهان شناختى ، انسان شناختى و خداشناسى مطرح شده است ، حدود محتواى تربیت مورد اشاره قرار گرفته است ).
لا یحصى نعمائه العادون و شمارندگان و حسابگران در شمارش نعمتها و بخششهاى او درمانده اند، (دیدگاه جهان شناختى و خداشناسى ) این جمله را هم باید از معجزات نهج البلاغه دانست . فلاسفه بسیارى و دانشمندانى از قدیم و جدید و شرق و غرب تصویرى از كیهان و جهان ارائه مى دادند كه در جستجوى حد و سد بوده است . این تصویر محدود و مسدود به انسان نیز تعمیم پیدا كرده است . و در بسیارى از نظریه پردازیهاى روانى و جامعه شناسى و تربیتى هم دیده مى شود از جمله مقام معلم و مقام شاگرد و رفتارها و نظامات تربیتى بطور عجیبى این محدودیتها را بیان و توجیه مى كند و بدین گونه استعدادها و شكوفه هاى وجود آدمى را در خود مى پژمراند. در این عبارت حضرت على (ع ) هم به نعمتهاى نامحدود معنوى و هم مادى تاءكید شده است . آدمى مى تواند از وجود محدود مادى و به عبارتى
تورم خود طبیعى ، فرا رود و این خود نعمت شمارش ناپذیرى است .
و لا یودى حقه المجتهدون كوشندگان نمى توانند حق او را اداكنند (دیدگاه جهان شناختى ، خداشناسى ، محتوا و انسان شناسى ) احاطه بر عظمت مقام خدایى امكان ندارد. منتهى درجه سپاسگزارى ، اعتراف بنده به عجز از اداى نعمت است .
الذى لا یدركه بعد الهمم و لا یناله غوص الفطن زیركى هاى هوشهاى غواص به او دست نمى یابند. (خداشناسى ، انسان شناسى ) بلندى اوج پرواز بلند همتان و بلند اندیشان از نفوذ در دامنه اعلاى كلمات ربوبى عاجزند.
تصور خدا در فلسفه دكارت به حد یك
صانع تحویل مى شود، گفته اند این خدایى بود كه از اول ، مرده به دنیا آمده بود و آنان براى بیان نامتناهى بودن صفات خداوند دو دلیل آورده اند: اولا صفت تابع موصوف است چون ذات خداوندى بى نهایت است اوصاف او هم نامتناهى و بى حدند. ثانیا چون اوصاف خداوند از علل و مجارى عالم ماده (جرم و بعد و حركت و تحول و زمان ...) فراتر و برتر است پس مشمول حد كه از نوامیس عالم طبیعت است نمى گردد.
فطر الخلایق بقدرته و نشر الریاح برحمته و وتد بالصخور میدان ارضه (دیدگاه جهان شناختى ) خداوند جهان را با قدرت خود (كه غیر از قدرتهایى است كه ما شناخته ایم ) آفرید و نسیمها و بادهاى روحبخش رحمتش بوزید و حركات مضطرب زمین با نصب كوهها قرار یافت .
اول الدین معرفته (روش و هدف و محتوا را تعیین مى كند كه بر اساس دیدگاهها و مقبولات اسلام است )
مقوم دین ، شناخت خداست . بدین معنى كه دین بدون خالص كردن اندیشه از هر چه جز اوست ناقص مى ماند. مى توان گفت اخلاق انسانى و متعالى با تكیه بر بنیاد فرا حسى آن قوام مى گیرد. در حقیقت بسیارى از كسانى كه واقعا اخلاقى عمل مى كنند بواقع بنیاد اخلاق و اندیشه آنها دینى است و اگر نیك در خود بنگرند ایمان قلبى را در خود خواهند یافت (و اقرار به زبان و عمل و رفتار نیز شاید جارى خواهد شد) استاد جعفرى در تعریف دین مى نویسند: تنظیم زندگى طبیعى و روانى در مسیر جاذبیت الهى .
و كمال معرفته التصدیق به شناخت كامل ، تصدیق و گرویدن به اوست . (دیدگاه ، هدف ، روش ، محتوا، ثمره )
معرفت ، مراتب گوناگونى دارد. معرفت ، شناسایى ظنى از پنجاه درصد به بالا تا بیش از 99 درصد است و نیز شناسایى قطعى با توجه به تاءثیر آن در بخشى یا همه سطوح روانى ، همگى معرفت اند. تصدیق مورد نظر على (ع )، تصدیقى است كه بر همه سطوح روان آدمى واقع مى شود.

نویسنده: دكتر على ذكاوتى

منبع: كتاب امام على (ع ) فرهنگ عمومى و همبستگى اجتماعى




ارسال شده در: نهج البلاغه مولا ،

گالری تصاویر

معرفی کتاب

بحث غدیر خم از نظر قرآن شریف

عبدالكریم نیرى (بروجردى ).
چاپ اول : چاپ حكمت , قم , حدود سال 1353ش .
چاپ دوم : انتشارات نور فاطمه (س ), تهران , سال 1402ق , سال 1361ش .
كتاب پس از مقدمه ابتدا خلاصه اى از واقعهء غدیر خم و سپس بحث غدیر از نظر قرآن است كه سه آیه را مطرح مى نماید ...

خدمات چند رسانه ای علوی

دانلود نقشه غدیر

این نقشه که به صورت فلش تهیه شده است و در آن اطلاعات جالب و زیبایی از جمله: راه حج پیامبر ...

دانلود خطبه غدیر برای موبایل

نرم افزار خطابه غدیر بر روی تلفن همراه، با زبان برنامه نویسی جاوا طراحی و اجرا شده، تا دامنه ...

تم امام علی (ع) برای گوشی های سونی اریکسون

دریافت تم امام علی (ع) با موضوعیت غدیر خم برای گوشی های سونی ...

دانلود کلیپ پیمان با غدیر

دریافت کلیپ پیمان با غدیر با فرمت wmv برای عاشقان آن حضرت ...

کلیپ صلوات بر امیرالمومنین علیه السلام ویژه عید غدیر

دریافت کلیپ صلوات بر امیرالمومنین علیه السلام ویژه عید غدیر ...

کلام امیر

تبلیغات

 

مانده تا غدیر

 

جستجو در مطالب

 

نظرسنجی

 

آمار

 

درباره وبلاگ

 

موضوعات مطالب

 

خبرنامه