تبلیغات
امیرالمومنین - عدالت اقتصادی در کلام علی (ع)

عدالت اقتصادی در کلام علی (ع)

ارسال شده توسط رسول گ.م | در چهارشنبه 15 شهریور 1391 | نظرات ( )

توزیع در نظام اقتصادى اسلام در چهار چوب عدالت صورت مى‏گیرد و در عین حال یكى از اهداف اصلى نظام اقتصادى اسلام است كه مى‏كوشد تا بدان دست یابد و عدالت بدین معنى است كه همه افراد جامعه از آسایش و رفاه زندگى برخوردار باشند و تفاوتها و اختلافات شدید طبقاتى از میان آنان رخت بربندد.
اصل عدالت اسلامى با اصل توزیع اشتراك در نظام كمونیستى تفاوت دارد این نظام تفاوتهاى طبیعى حاكم بر افراد و نوع كارهایى را كه مردم بدان مى‏پردازند نادیده مى‏گیرد.
امام على علیه‏السلام در یكى از خطبه‏ها به توصیف مردم مى‏پردازد كه نشانه دیدگاه جامعه شناختى امام علیه‏السلام است:

و منهم من یطلب الدنیا بعمل الاخرة بعمل الدنیا قد ظامن من شخصه و قارب من خطوه و شمر من ثوبه و زخرف من نفسه للامانة و اتخذ سترالله ذریعة الى المعصیة و منهم من أقعد عن طلب الملك ضوولة نفسه و انقطاع سببه فقصرته الحال عن حالة فتحلى بأسم القناعة و تزین بلباس أهل الزهادة (1)
و از آنان كسانى اند با كار و تلاش براى آخرت دنیا را مى‏طلبند ولى آخرت را با كار دنیا نمى‏جویند خود را فروتن و كوچك مى‏نمایند گامهایى كوتاه بر مى‏دارند دامن جامه فراهم مى‏چینند خود را به امانتدارى مى‏آرایند پرده پوشى خداوند را وسیله گناهان قرار مى‏دهند گروهى دیگر هم حقارت نفس و در اختیار نداشتى وسیله او را از سلطه جویى باز مى‏دارد پس به همان حال محدود مى‏مانند و با نام قناعت خود را مى‏آرایند و جامه پارسایى بر تن مى‏كنند.
و در نامه‏اى كه به مالك اشتر مى‏نویسد جزئیات موضوع را براى او مى‏شكافد به او مى‏فرماید:

و اعلم أن الرعیة طبقات لا یصلح بعضها الا ببعض و لا غنى ببعضها عن بعض فمنها جنورالله و منها كتاب العامة و الخاصة و منها قضاة العدل و منها عمال الا نصاف و المرفق منها أهل الجزیة و الخراج من أهل الذمة و مسلمة الناس و منها التجار و أهل الصناعات و منها الطبقة السفلى من ذوى الحاجة و المسكنة و كلا قد سمى الله سهمه‏
بدان نكه توده مردم به دسته هایى تقسیم مى‏شوند و كار هیچ دسته بدون دیگرى سامان نمى‏یابد و از یكدیگر بى‏نیاز نیستند برخى از ایشان سپاهیان خدایند و عده‏اى دیگر دبیران كه به نوشتن نامه عمومى و خصوصى مى‏پردازند از آنان قاضیان داد گسترند و گروهى كارگزاران منصف و اهل مدارا گروهى جزیه پرداز و خراجگزار از مسلمان و غیر مسلمان و جمعى بازرگانان و صنعتگرانند و دسته‏اى از قشرهاى پایین حاجتمند و مسكینان خداوند و براى هر یك از آنان سهمى مقرر فرموده است. (2)
از این دو گفتار در مى‏یابیم كه اسلام تفاوت در كارآیى و توانمندى را مى‏پذیرد زیرا در جامعه همه گونه آدمى پیدا مى‏شود ناتوان توانگر معلم نادان یا كسى كه در كشاورزى سودمندتر این امرى طبیعى در زندگى است.
و این تفاوت در كارآیى و قابلیت‏ها به دنبال خود تفاوت در در آمدها را به همراه دارد و دور از عقل است كه مزد كارگر به میزان مزد مهندس باشد و هر شغل و حرفه‏اى از اعتبار و ارزش خاص برخوردار است و مردم به خاطر ارزش و اعتبار هر شغل به آن روى مى‏آورند و اگر این ارزشها نبود و همه مردم به كارهاى ساده‏اى كه نیازى به تحصیل و تلاش ندارد روى مى‏آوردند.
به همین سبب مى‏بینیم كه امام علیه‏السلام به مالك درباره رعایت حقوق مادى قضات با توجه به ویژگى كه دارد دعوت مى‏كند.

و افسح له فى البذل ما یزیل علته و تقل معه حاجته الى الناس‏
در بذل مال به او گشاده دستى به خرج ده تا گرفتاریش بر طرف شود. (3)
ممكن است این سوال مطرح گردد كه اگر درآمد هر شخصى متناسب با قابلیت و كارآیى اوست پس چگونه عدالت اسلامى اجرا مى‏گردد؟
اینجاست كه به مرز میان كمونیسم و اسلام مى‏رسیم كمونیسم اعتقادى به تفاوت موجود بین افراد ندارد و آن را حاصل شرایط اقتصادى مى‏داند نه استعدادهاى شخصى كه در درون انسان است البته این تفاوت تاثیر چندانى ندارد بلكه اعتقاد دارد كه در آمدها به طور مساوى بین همه تقسیم گردد در نتیجه مزد كارگر با مهندس برابر مى‏شود.
ولى در اسلام دستمزدها بر اساس عواملى كه ذكر كردیم متفاوت است ولى از سوى دیگر اسلام مى‏خواهد كه همه افراد جامعه از رفاه و آسایش برخوردار باشند و كسى كه در آمدش كمتر از مخارج سالیانه اوست مى‏باید تفاوت در آمد را از جامعه یا دولت بگیرد و این زیباترین شكل عدالت است عدالتى كه حق صاحب حق را محفوظ مى‏دارد و از حق پزشك نمى‏كاهد تا آن را با كارگر برابر بداند در همان حال نمى‏گذارد كه كارگر به خاطر درآمد ناچیزش از تنگى معیشت رنج ببرد بلكه براى او امكاناتى فراهم مى‏آورد تا از كاروان زندگى عقب نماند و احساس كند كه او و یك پزشك در یك رتبه از انسانیت اند و گذرا به تاریخ اسلام عظمت عدالت اسلامى برایمان آشكار مى‏گردد كه چگونه حكومت اسلامى فقر را ریشه كن مى‏كند و باعث مى‏شود كه مدرم عظمت و بزرگى خود را باز یابند و احساس كرامت كنند.
در اینجا باید از خود بپرسیم كه اسلام چگونه عدالت را در جامعه اسلامى برقرار مى‏كند؟
در پاسخ باید گفت كه اسلام شیوه‏اى كامل را در اجراى احكام براى رسیدن به انواع عدالت در پیش مى‏گیرد.
اول:دریافت مالیات از اموال ثروتمندان‏
دوم:مساوات و ایجاد فرصتهاى برابر
سوم:تأمین اجتماعى‏

دریافت مالیات‏
مالیات مقررى است كه شارع اسلامى آن را از اموال ثروتمندان به شكل خمس و زكات معین كرده است و شخص مسلمان آن را با آرامش خاطر و نیت پاك پرداخت مى‏كند.
آدم متز در كتاب تمدن اسلامى در قرن چهاردهم هجرى تصویر زیبایى از پرداخت زكات ارائه مى‏دهد كه نشانه اوج همدردى همیارى و همبستگى در جامعه اسلامى است گویند:ابو عبدالله ابوذهل هروى متوفى 378 سفارش مى‏كرد كه دینارهایى را به وزن یك مثقال و نیم و بیشتر بدهند و مى‏گفت:موقعى كه كاغذ تا شده‏اى به دست فقیر مى‏دهم و گمان مى‏كند كه در آن درهم است و مى‏گشاید و یا از رنگش مى‏فهمد كه دینار است و بعد از وزن كردن مى‏بیند كه از مثقال بیشتر است و دلشاد مى‏شود من لذت مى‏برم این مرد حاصل زیاد داشت كه كمتر از یك دهم آن را به منزل مى‏آورد و بقیه را بین مستحقان به ویژه آبرومند قسمت مى‏كرد.
دعلج بن احمد دعلج ابو محمد سجزى(متوفى 351) تاجر و عالم بود یكبار كتاب مسند براى مطالعه ابن عقده فرستاد و لاى هر دو ورق یك دینار گذاشت. (4)
و گویند یكى از كاتبان را مادرى صالحه بود كه از كودكى عادتش داده بود كه هر شب یك گرده نان یك رطلى زیر سر مى‏گذاشت و صبح صدقه مى‏داد و كاتب تمام عمر وصیت مادر به جاى مى‏آورد.
كرمان نخلستان بسیار داشت و مردمانش را سنت نیكویى بود كه هر مقدار خرمایى را كه باد از درخت ریخته بود صاحبش بر نمى چید و فقرا و فرودستان بر مى‏چیدند و هر سال كه باد بسیار مى‏آمد دیگران از نخلستان بیش از صاحبش بهره مى‏بردند. (5)
طبیعى است كه پرداخت خمس و زكات در درجه اول براى بى نیاز كردن نیازمندان و رساندن آنان به مرتبه اغنیاست.
از ابو بصیر روایت شده است كه از امام علیه‏السلام پرسید:مردى هشتصد در هم دارد در حالى كه كم درآمد و عیالمند است آیا چیزى از زكات به او تعلق مى‏گیرد امام علیه‏السلام به او فرمود اى ابا محمد آیا از پولش به اندازه قوت خانواده سود مى‏برد و چیزى هم برایش باقى مى‏ماند؟ابو بصیر گفت:بله امام فرمود:اگر به اندازه نصف قوت برایش باقى بماند زكات به وى تعلق نمى‏گیرد و اگر كمتر از نصف قوت باشد زكات تعلق مى‏گیرد آنچه از زكات بر مى‏دارد باید براى خانواده‏اش هزینه كند تا آنان را به مرحله بى نیازى برساند. (6)

وبلاگ امیرالمومنین - Www.Alimola.Mihanblog.Com


بنابراین این هدف از پرداخت خمس و زكات - چنانكه در سخنان امام علیه‏السلام آمده است بى نیاز كردن مردم است تا اثرى از فقر در جامعه اسلامى باقى نماند پس هدف از وضع قانون خمس و زكات فقرزدایى و ریشه كن كردن فقر است تا جامعه متعادل و متوازن گردد امام علیه‏السلام مى‏فرماید:

ما فى الزكاة من صرف ثمرات الارض و غیر ذالك الى أهل المسكنة و الفقر (7) روزى فقرا را در اموال توانگران مقرر داشته است.
بر اساس آنچه از كتاب تمدن اسلامى نقل شده دیدیم چگونه ثروتمندان براى رفع نیاز مستمندان از یكدیگر پیشى مى‏گرفتند تا شادى را در قلب آنان وارد كنند تا به این فرموده امام كه:
نعم الناس عیشا من عاش فى عیشه غیره، خوبترین مردمان در زندگى كسى است كه دیگران را با خود شریك سازد جامه عمل بپوشانند.

مساوات و ایجاد فرصتهاى یكسان‏
اسلام در همه قوانین سیاسى اقتصادى و اجتماعى بر مبناى مساوات و برابرى حركت مى‏كند بنابراین رهبر و مردم والى و رعیت هیچ امتیازى بر یكدیگر ندارند و همه چون دندانه‏هاى شانه با هم برابرند این اصل بر این مبناست كه مردم از نسل آدمند و آدم از خاك است و عرب هیچ برترى بر عجم و سیاه هیچ برترى بر سفید ندارد.
جامعه اسلامى - پس از پیوستن روح رسول خدا به ملكوت اعلى - تا زمان به حكومت رسیدن امام علیه‏السلام از تبعیض و بى عدالتى رنج مى‏برد لذا امام در اولین سخنان خود اجراى مساوات را به پیش مى‏كشد و درباره اموالى كه خلیفه سوم از بیت المال حیف و میل كرده است مى‏فرماید:

و الله لو وجدته قد تزوج به النساء و ملك به الاماء لرددته فان فى العدل سعة و من ضاق علیه العدل فالجور علیه أضیق (8)
به خدا سوگند اگر چیزى را كه عثمان بخشیده نزد كسى بیابم آن را به صاحبش بر مى‏گردانم هر چند آن را كابین زنان كرده باشند یا بهاى كنیزكان كه در دادگرى گشایش است آنكس كه از دادگرى به تنگ آید از ستمى كه بر او مى‏رود بیشتر به تنگ آید.
و از سوى دیگر امام مى‏كوشد در بین مردم روحیه صادقانه برادرى و اخوت را ایجاد كند تا مبناى مساوات و برابرى قرار گیرد و به مالك مى‏فرماید:

الناس صنفان اما أخ لك فى‏الدین و اما نظیر لك فى الخلق (9)
مردم دو گروهند یا همكیشان تو هستید یا همانند تو در آفرینش‏
اسلام در این زمینه به پند و اندرز بسنده نمى‏كند بلكه مساوات و برابرى را در عمل به اجرا در مى‏آورد مساوات در برابر احكام در برابر قضات و داورى و مساوات در اقتصاد كه ما اصطلاح مساوات و ایجاد فرصتهاى یكسان را درباره آن به كار بردیم اسلام با قوانینى كه وضع كرده است براى همه فرصت استفاده از مواهب طبیعى را فراهم آورده است زیرا به فرموده پیامبر اكرم (ص) الناس شركاء فى الماء والنار و الكلا؛ مردم در استفاده از آب و آتش و گیاه (10) با هم شریكند بر اساس اصل مساوات و برابرى همه حق دارند كار كنند و نیازهاى ضرورى خود را از خوراك و پوشاك تأمین كنند تا عدالت كامل اجتماعى برقرار گردد امام على (ع) در زمینه تقسیم مى‏فرماید:

ألا ان حق من قبلك قبلنا من المسلمین فى قسمة هذا الفى سواء (11)
بدان!مسلمانانى كه در نزد تو هستند یا در نزد ما هستند سهمشان از این غنیمت برابر است.
و درباره دیگر امور زندگى در نامه‏اش به اسود بن قطنه فرمانده سپاه حلوان مى‏نویسد:فلیكن أمر الناس عندك فى الحق سواء؛ پس باید كار مردم در (12) حقى كه دارند در نزد تو یكسان باشد و در عهد نامه خود به محمد ابن ابى بكر مى‏فرماید:

و اس بینهم فى اللحظة و النظرة حتى لا یطمع العظماء فى حیفك لهم و لا ییأس الضعفاء من عدلك علیهم (13)
همه را یكسان بیگر اگر یكى به گوشه چشم نگریستى به دیگرى رو در رو نگاه مكن تا بزرگان از تو نخواهد كه بر ناتوان ستم كنى و ناتوانان از عدل تو نومید نشوند.
و همین مفهوم در نامه دیگرش به برخى از كار گزارانش دیده مى‏شود:

واس بینهم فى اللحظة و النظرة و الا شارة والتحیة؛ (14)
با همگان یكسان باش مبادا یكى را به گوشه چشم نگرى یكى را رویاروى نگاه كنى یكى را به اشارات پاسخ گویى و یكى را با درود تحیت.

تأمین اجتماعى‏
از حدیثى كه ابوبصیر از امام صادق علیه‏السلام روایت كرده است مى‏توان حداقل سطح درآمد را براى یك خانواره در جامعه اسلامى تعیین كرد بنابر فرموده امام شخص باید یك برابر و نیم مصرف سالیانه‏اش در آمد داشته باشد پس اگر فرض كنیم كه مصرف سالیانه یك خانواده هزار دینار باشد باید میانگین در آمد چنین خانواده ایى به هزار و پانصد دینار برسد چنانچه در آمد این خانواده از این مقدار كمتر باشد خانواده فقیرى است و باید از منابع ویژه‏اى كه براى انفاق عمومى در نظر گرفته شده به او كمك مالى كرد و اگر از این منابع تأمین نشد وظیفه دولت اسلامى است كه براى رساندن درآمد شخص به این سطح مبلغ باقیمانده تا سقف 1500 دینار را به او پرداخت كند و این چیزى است كه ما آن را تأمین اجتماعى نامیدیم كه از ویژگیهاى والاى نظام اقتصادى اسلام است در حالى كه نیازمندان در زیر دست و پاى تمدن غرب كه مى‏شوند اسلام با آنان مهربان و رئوف است و از آنان مى‏خواهد كه بدون نیاز به دیگران زندگى كنند و حتى خواهان آن است كه همچون ثروتمندان زندگى كنند تا احساس نیاز موجب نشود كه فرزندانى ناهنجار تحویل جامعه بدهند.
بیشترین علل و انگیزه‏هاى بیسوادى نادانى و جنایت در جهان از فقر و تنگدستى سرچشمه مى‏گیرد فقر پنجره‏اى بزرگ است كه جامعه را در معرض تند بادهاى سهمناك قرار مى‏دهد و آن را از بیخ و بن مى‏لرزاند اسلام توانست این پنجره را تا به آخر ببندد و ریشه‏هاى نیازمندى و فقر رإ؛ثث بخشكاند و با بسیج ثروتمندان و تشویق كردن آنان به بهره بردارى از ثروت و نهایتا استفاده از بیت المال جامعه را بر اساس عدالت اجتماعى و اقتصادى باز سازى كند.
امام على علیه‏السلام به مالك اشتر مى‏فرماید:
و اجعل لهم قسما من بیت مالك،براى اینان در بیت المال خود حقى مقرر دار.
و در نامه‏اش به تثم بن عباس عامل خود در مكه مى‏نویسد:

و أنظر الى ما اجتمع عندك من مال الله فاصرفه الى من قبلك من ذوى العیال و المجاعة مصیبا به مواضع الفاقة و الخلات و ما فضل عن ذلك فاحمله الینا لنقسمه فیمن قبلنا (15)
در مال خدا كه نزد تو گرد مى‏آید نظر كن آن را به عیالمندان و گرسنگانى كه در نزد تو هستند و به محتاجان و فقیران برسان و هر چه افزون آید نزد ما روانه‏اش دار تا ما نیز آن را به محتاجانى كه نزد ما هستند برسانیم.
و بدین ترتیب مى‏بینیم كه اسلام تفاوت اقتصادى و فقر شایع را همه جانبه مهار مى‏كند اگر صدقات نتواند این پدیده - فقر- را از بین ببرد دولت اسلامى با استفاده از بیت المال با بروز هرگونه حالتى كه موجب پایین آمدن و وضع معیشتى در جامعه اسلامى مى‏شود مبارزه مى‏كند طبیعى است این هدف بلند جز با بسیج تلاشهاى خیر خواهانه كه بر خاسته از نیت خیر و انجام كار خیر است میسر نخواهد بود.

پی نوشتها:

1- خطبه‏ها:32

2- نامه‏ها:53

3- نامه‏ها:53

4- آدم متز:تمدن اسلامى در قرن چهارم هجرى،ترجمه علیرضا ذكاوتى،ص 115

5- همان مأخذ:ص 116

6- وسائل الشیعه:ج 9/232/11908

7- خطبه‏ها:234

8- خطبه‏ها:15

9- نامه‏ها:53

10- وسائل الشیعه:17/331/354

11- نامه‏ها:43

12- نامه‏ها:159

13- نامه‏ها:27

14- نامه‏ها:46

15- نامه‏ها:67

 برگرفته شده از كتاب اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه
 تهیه و تنظیم: وبلاگ امیرالمومنین




ارسال شده در: نهج البلاغه مولا ،

گالری تصاویر

معرفی کتاب

بحث غدیر خم از نظر قرآن شریف

عبدالكریم نیرى (بروجردى ).
چاپ اول : چاپ حكمت , قم , حدود سال 1353ش .
چاپ دوم : انتشارات نور فاطمه (س ), تهران , سال 1402ق , سال 1361ش .
كتاب پس از مقدمه ابتدا خلاصه اى از واقعهء غدیر خم و سپس بحث غدیر از نظر قرآن است كه سه آیه را مطرح مى نماید ...

خدمات چند رسانه ای علوی

دانلود نقشه غدیر

این نقشه که به صورت فلش تهیه شده است و در آن اطلاعات جالب و زیبایی از جمله: راه حج پیامبر ...

دانلود خطبه غدیر برای موبایل

نرم افزار خطابه غدیر بر روی تلفن همراه، با زبان برنامه نویسی جاوا طراحی و اجرا شده، تا دامنه ...

تم امام علی (ع) برای گوشی های سونی اریکسون

دریافت تم امام علی (ع) با موضوعیت غدیر خم برای گوشی های سونی ...

دانلود کلیپ پیمان با غدیر

دریافت کلیپ پیمان با غدیر با فرمت wmv برای عاشقان آن حضرت ...

کلیپ صلوات بر امیرالمومنین علیه السلام ویژه عید غدیر

دریافت کلیپ صلوات بر امیرالمومنین علیه السلام ویژه عید غدیر ...

کلام امیر

تبلیغات

 

مانده تا غدیر

 

جستجو در مطالب

 

نظرسنجی

 

آمار

 

درباره وبلاگ

 

موضوعات مطالب

 

خبرنامه