تبلیغات
امیرالمومنین - نگاهى تطبیقى به عدالت اجتماعى در اندیشه حضرت على (ع) ( قسمت سوم )

نگاهى تطبیقى به عدالت اجتماعى در اندیشه حضرت على (ع) ( قسمت سوم )

ارسال شده توسط رسول گ.م | در شنبه 3 دی 1390 | نظرات ( )

متن زیر مقاله ای نوشته شده توسط دكتر عماد افروغ و برگرفته شده از كتاب امام على (ع) فرهنگ عمومى و همبستگى اجتماعى، كه به دلیل طولانی بودن متن در سه قسمت تقدیم شما ولایت مداران گرامی می گردد، این پست در واقع سومین قسمت از سریال سه قسمتی عدالت علوی است.
اندیشمندان غربى به تدریج مى كوشند تا پیوندى كه تفكر یونانى با دین و كلیسا برقرار كرده بود را از بین ببرد. یعنى اینكه خردى كه در خدمت دین قرار گرفته بود را انكار كنند. و در روشنگرى ما با فرایندى مواجه هستیم كه به تدریج انسان جاى خدا را مى گیرد و انسان ، منزلت محورى در هستى مى یابد و به جاى آنكه انسان از دریچه خدا دیده شود از دریچه خود دیده مى شود. اینجاست كه مفهوم قرارداد شكل مى گیرد. قرارداد اجتماعى متضمن این مفهوم است كه انسانها رابطه خود با یكدیگر را بر اساس خواسته هاى خود تنظیم كنند. در اینجاست كه به تدریج همه چیز در شرف قراردادى شدن است و عدالت نیز جنبه قراردادى پیدا مى كند. اما هنوز مفهوم قرارداد در امر عدالت چندان كه باید و شاید جانیفتاده بود. بیشتر به عدالت همچون ابزارى براى قدرت نگریسته مى شد. این دیدگاه را در اندیشه هاى ماكیاولى و دیگران مى توان ردیابى كرد. در این دیدگاه آنچه مهم است قدرت است و نه عدالت . آنچه مهم است دستیابى به قدرت است ، آن هم به هر وسیله ممكن . از سوى دیگر در عهد روشنگرى ، ضمن اینكه انسان و رابطه او با دیگرى اهمیت پیدا مى كند یك نوع طبیعت گرایى هم مطرح مى شود و نظام اخلاقى مطلق فرو مى ریزد و جنبه نسبى پیدا مى كند. در دوران روشنگرى شاهد زمینى شدن انسان مى شویم ، شاهد قراردادى شدن تدریجى عدالت اجتماعى مى شویم . در این دوره است مفهوم قرارداد اجتماعى سیطره خاصى پیدا مى كند. البته در همین موضع ، پارادكسى مطرح مى شود و اینكه به هر حال عدالت به رعایت حقوق طبیعى معطوف مى شود. لذا تلقى از عدالت ، عدالت اجتماعى نیست ، باز هم عدالت فردى است . درست است كه مفهوم قرارداد اجتماعى در مغرب زمین حاكم مى شود اما هنوز تلقى خاصى از امر اجتماعى وجود ندارد. هنوز تلقى جمع گرایانه اى از عدالت وجود ندارد. و بر خلاف دیدگاه افلاطون و ارسطو و حتى متفكران دوران میانه ، متفكران روشنگرى از پذیرش امر اجتماعى فاصله مى گیرند. آنان به شدت فردگرا هستند و چگونه مى توان عدالت به معناى عدالت اجتماعى را با حقوق طبیعى فردگرایانه پیوند زد؟ اگر خوب به خاستگاه تاریخى و اجتماعى حقوق اولیه و فردى این متفكران نگاه كنیم ، مشاهده خواهیم كرد كه این حقوق (مالكیت ، حیات و آزادى)  تقویت كننده نظام بورژوازى است و چه موقع و كجا سرمایه دارى به امر اجتماعى یا به عدالت اجتماعى توجه داشته است كه پیشگامان فكرى آن داشته باشند؟!
حال با توجه به دسته بندیهاى مختلف از عدالت و سیر تحول مفهومى فوق به واكاوى مفهوم عدالت در اندیشه حضرت على (ع) مى پردازیم . با مرور بر مفهوم عدالت در اندیشه حضرت على (ع)  معلوم مى گردد كه این مفهوم كلیدى ترین و با ارزش ترین مفهوم در فلسفه سیاسى - اجتماعى و حتى فلسفه تاریخ موردنظر ایشان است . عدالت در كل در نزد ایشان اهمیتى بیشتر از جود دارد. علاوه بر آنكه حضرت على (ع ) عدل را قرار دادن هر چیز در موضع خود تعریف مى كنند، آن را ارجح از جود و بخشش مى دانند، بر پایه این مدعا كه بخشش ، كارها و امور را از موضع خود جدا مى كند. به علاوه عدالت تدبیر كننده اى است كه به سود همگان است و بخشش به سود خاصگان و العدل سائس عام و الجود عارض خاص (1) پس عدل شریفتر و با فضیلتر (2) است . ایشان ، عدالت را هم در برابر ظلم و جور (عدالت كیفرى ) و هم در برابر بى عدالتى اجتماعى به كار مى گیرند. از بسیارى از عبارات نیز این گونه استنباط مى شود كه مراد از عدالت نزد ایشان هر دو بعد كیفرى و توزیعى است .
در معناى اول مى توان به تاكید حضرت على (ع) بر عدالت ذاتى خداوند، اجراى عدالت و داورى عادلانه از سوى خداوند، (3) ز اركان چهارگانه ایمان دانستن آن (4) عدالت ، صبر، یقین و جهاد، اهمیت آن در نابودى بیدادگران و بالسیرة العادله یقهر المناوى : سیره دادگرانه بدخواهان را درهم مى شكند)(5) نقش و فضیلت امام عادل فاعلم ان افضل عبادالله عندالله ، امام هدى و هدى : بدان كه با فضیلت ترین بندگان خدا در نزد خداوند، رهبرى دادگر است كه هدایت یابد و هدایت كند (6) كار به عدالت كن و از ستم و بیداد بپرهیز كه ستم رعیت را به آوارگى وادارد و بیدادگرى شمشیر را در میان آرد (7) و توصیه به عدالت ، حتى به كسانى كه عدالت را سخت مى دانند (فان فى العدل سعه و من ضاق علیه العدل فالجور علیه اضیق : به درستى در عدالت گشایش است و آن كه عدالت را برنتابد، ستم را سخت تر خواهد یافت ) (8)و عباراتى از این قبیل اشاره كرد. عباراتى از قبیل یوم العدل على الظالم اشد من یوم الجور على المظلوم : روز دادگرى ، ستم گران را بسى سخت تر از روز ستم برستم دیدگان است(9) ضمن اشاره به اهمیت و ارزش عدالت ، اشاره اى است ضمنى بر تحقق نهایى داورى عادلانه در جهان

وبلاگ امیرالمومنین - Www.Alimola.Mihanblog.Com


در معناى دوم نیز عبارت مختلف نهج البلاغه نشان مى دهد كه نگاه حضرت على (ع ) نه نگاه طبیعت گرایانه و محافظه كارانه و انطباق با وضع موجود است و نه نگاه مساوات طلبانه نسبت به عدالت ، به رغم پذیرش خلقت برابر انسانهاست . (و ما الجلیل و اللطیف و الثقیل و الخفیف و القوى و الضعیف فى خلقة الاسواء و میان كلان و نازك اندام ، و گران و سبك ، و نیرومند و ناتوان ، در آفرینش جز همانندى نیست (خطبه 185)...فانهم صنفان ، اما اءخ لك فى الدین و اما نظیر لك فى الخلق : پس آنها دو دسته اند: دسته اى برادر دینى تو هستند، و دسته دیگر در آفرینش با تو همانند). (10)از فرازهاى گوناگون نامه ایشان به مالك اشتر كه نامه مالك اشتر معروف است ، چنین استنباط مى شود كه حضرت على (ع) بابى مستقل براى رسیدگى به طبقات فرو دست جامعه باز مى كنند و اگر نگاه انطباق گرایانه داشتند، هیچ نیازى به این طبقه و ماموریت خاص مالك در این زمینه نبود. عباراتى از قبیل الله الله فى الطبقه السفلى : خدا را خدا را در رسیدگى به طبقه پایین دست از مردم (11)و یا اشاره به این نكته كه حقوق طبقه پایین دست مردم جزوء حقوق خداست : براى خدا حقى از خود را كه به آنان اختصاص و نگهبانى آن را بر عهده ات نهاده پاس دار (12)، تماما گواهى است بر اینكه نگرش حضرت على (ع) نگرشى تاسیسى و اجتماعى به عدالت بوده است . این نگرش نیز بر پایه قبول این پیش فرض بنا شده است كه جامعه موجودیتى مستقل از جمع جبرى افراد آن دارد. همان گونه كه مشاهده مى شود حضرت على (ع ) در این نامه به مالك اشتر ماءموریت خاصى مى دهد كه به طبقه پایین جامعه رسیدگى كند، چون این طبقه بنا به دلایل اجتماعى محروم شده اند و ریشه این نابرابریها را به خلقت نابرابر آنها و حتى عدم قابلیتها و شایستگى هاى اجتماعى آنها نسبت نمى دهد. بر همین اساس ، در اندیشه حضرت على (ع ) علاوه بر آنكه هدف و فلسفه اصلى حكومت استقرار عدالت اجتماعى است گرسنگى مستمندان ، معلول كامیابى نامشروع توانگران است :ان الله سبحانه فرض فى اموال الاغنیاء اقوات الفقراء فما جاع فقیر الا بما منع گرسنگى هر مستمندى جز از كامیابى نامشروع توانگران نشات نگرفته است و خداى متعال بازخواستشان خواهد كرد (13)
از سوى دیگر حضرت از نگاه مساوات طلبانه نیز فاصله مى گیرند و به اعطاء حق (به معناى مطلق كلمه ) افراد متناسب با رنج و تلاش افراد عنایتى ویژه دارند: ثم اعرف لكل امرى منهم ما ابلى ، و لا تضمن بلاء امرى الى غیره . رنج و تلاش هر كسى را عادلانه ارج بنه و به دیگرى نسبت مده (14)
در مجموع عبارت زیبا و رساى ولیكن احب الامور الیك ، اوسطها فى الحق و اعمها فى العدل و اجمعها لرضى الرعیه (15) باید از كارها، آن را بیشتر دوست بدارى كه نه از حق بگذرد و نه فروماند و عدالت را فراگیرتر بود و رعیت را دلپذیرتر و یا این عبارت كه و بى گمان آن چه بیش از همه شادى و خشنودى فرمانروایان را سبب مى شود، برپایى داد در كشور و گسترش دوستى بین مردم است گواهى است روشن بر اهمیت عدالت در فلسفه سیاسى - اجتماعى و تاریخى حضرت على (ع) در دو بعد كیفرى و توزیعى .
به طور قطع ، اندیشه هاى حضرت على (ع) باید پایه و اساس سیاستگذاریها و برنامه ریزیهاى راهبردى در كشور قرار گیرد. تحقق عدالت كیفرى در جامعه بر اساس دیدگاه حضرت على (ع) مستلزم دریافتى صحیح از حقوق و تكالیف مردم در فلسفه سیاسى اسلامى و ایجاد مكانیزمهاى روشن و نهادینه شده به منظور عدم تعدى به این حقوق شناخته شده است . ابهام زدایى از قوانین موجود و رفع شكافهاى موجود بین حقوق شناخته شده با حقوق جامع الاطراف اسلامى با توجه به مصلحت جامعه و رعایت زمان و مكان در موضوع و یا به عبارت حضرت امام خمینى (ره) توجه به شرایط اقتصادى ، سیاسى و اجتماعى از مكانیزمهاى تحقق عدالت در بعد كیفرى است . در بعد عدالت توزیعى نیز باید نگاهى به الگوى توزیع و امتیازات ، فرصتها و بهرمندیهاى مختلف افراد، گروهها و اقشار مختلف نسبت به منابع كمیاب طبیعى و اجتماعى داشته باشیم ، تفسیرى دقیق از تاریخ پیدایش این الگو و شرایط ساختارى پیدایى آن داشته باشیم . بر پایه فرمایشات حضرت على (ع) باید همواره به هوش باشیم كه امر اجتماعى مرتبط با عدالت اجتماعى ، حقى ویژه براى جامعه به وجود مى آورد كه قابل تقلیل به حقوق فردى نیست . به علاوه تاكیدات حضرت على (ع) گوشزدى است مضاعف نسبت به بهره مندان نامشروعى كه از هر فرصتى اعم از دولتى و غیردولتى براى بهره بردارى نامشروع استفاده و یا بهتر است گفته شود، سوء استفاده مى كنند. خلقت برابر انسانها به معناى عدم پذیرش طبیعى نابرابریهاى اجتماعى است و باید ریشه آن را در روابط و فرایندهاى اجتماعى جستجو كرد. باید تلاش نمود تا فرصتها را براى رقابت و بروز شایستگیهاى انسانى برابر ساخت و شرایط مسابقه در میدا اجتماعى را براى همگان یكسان نمود یا حداقل به سوى آن حركت با برنامه و هوشیارانه ترى داشت .

پی نوشتها:

1- نهج البلاغه ، خطبه 214
2- همان ، قصار الحكم ، 31
3- همان ، قصار الحكم ،224
4- شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحدید، جلد9، باب 165، صفحه 261
5- همان ، قصار الحكم ،437
6- همان
7- همان ، قصارالحكم ،476
8- همان ، خطبه 15
9- همان ، قصار الحكم ، 341
10- همان ، نامه 53
11- همان
12- همان
13- شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحدید، جلد 15، باب 334.صفحه 240.
14- همان ،نامه 53
15- همان ، نامه 53




ارسال شده در: علی شناسی ،

گالری تصاویر

معرفی کتاب

بحث غدیر خم از نظر قرآن شریف

عبدالكریم نیرى (بروجردى ).
چاپ اول : چاپ حكمت , قم , حدود سال 1353ش .
چاپ دوم : انتشارات نور فاطمه (س ), تهران , سال 1402ق , سال 1361ش .
كتاب پس از مقدمه ابتدا خلاصه اى از واقعهء غدیر خم و سپس بحث غدیر از نظر قرآن است كه سه آیه را مطرح مى نماید ...

خدمات چند رسانه ای علوی

دانلود نقشه غدیر

این نقشه که به صورت فلش تهیه شده است و در آن اطلاعات جالب و زیبایی از جمله: راه حج پیامبر ...

دانلود خطبه غدیر برای موبایل

نرم افزار خطابه غدیر بر روی تلفن همراه، با زبان برنامه نویسی جاوا طراحی و اجرا شده، تا دامنه ...

تم امام علی (ع) برای گوشی های سونی اریکسون

دریافت تم امام علی (ع) با موضوعیت غدیر خم برای گوشی های سونی ...

دانلود کلیپ پیمان با غدیر

دریافت کلیپ پیمان با غدیر با فرمت wmv برای عاشقان آن حضرت ...

کلیپ صلوات بر امیرالمومنین علیه السلام ویژه عید غدیر

دریافت کلیپ صلوات بر امیرالمومنین علیه السلام ویژه عید غدیر ...

کلام امیر

تبلیغات

 

مانده تا غدیر

 

جستجو در مطالب

 

نظرسنجی

 

آمار

 

درباره وبلاگ

 

موضوعات مطالب

 

خبرنامه